Cumhuriyet Dönemi STK’lar ; Türk Ocakları, Halkevleri, Köy Enstitüleri-II

   Halk Evleri

   Millet mektepleriyle başlatılan Latin harfleriyle okuma-yazma seferberliğinden sonra halka dönük bu sefer millet mekteplerinin devamı niteliğindeki Halkevleri açılacak ve buralarda da halk’a devrimlerin benimsetilmesi ve çağdaş yaşamın gereklikleri öğretilmeye çalışılacaktır. Halkevleri yeni rejimin uygun gördüğü “ideolojinin” geniş halk kitlelerine ulaştırılmasında önemli bir rol üstlenecekti. Kısacası amaç; tek parti ideolojisini yaygınlaştırmaktı.

   Atatürk devrimlerini benimsetmek; Cumhuriyet’in kültür etkinliklerini, milli eğitimin yanında yürütmek; ulusu aynı ülküye bağlı bir kitle yapmak; kır-kent, köylü-aydın ayrımlarını kaldırmak amacıyla 1931 yılında kapatılan Türk Ocaklarının yerine 19 Şubat 1932’de kurulan Halkevleri Atatürk’le başlatılan ulusal kültür yaratma çabalarının, bu kültürü yayma girişimlerinin halka açılan kapılarını; kültürü tüm içeriği ve alanlarıyla geniş kitlelere benimsetme; olguda kadın-erkek, yaşlı-genç tüm yurttaşları görevli kılma, çalışmaya itme, kültürel çalışma ve girişimlere katılmalarını sağlama merkezleridir. Kentlerde Halkevleri, köylerde Köy Odaları kurularak sürdürülen bu çalışmalarda tarih, dil, yazım, spor, müzecilik, güzel sanatlar, halkbilim ve köyle ilgili araştırma, inceleme ve uygulama faaliyetleri sürdürülmüş, Halkevleri dergileri yayımlanmıştır.

   Halkevleri kurulmadan önce dünyadaki çeşitli halk eğitim okulları ve merkezleri incelenmiştir. Özellikle Sovyet Birliği’nde uygulanan halk eğitim metotlarıyla, Faşist İtalya’nın gençlik örgütlenmesine benzer bir yapılanma örnek olarak alınmıştır.

   Serbest Fırka’nın kuruluşu ile birlikte, ülkenin birçok yerinde Atatürk devrimlerine karşı olanlar büyük bir propagandaya başlamışlardı. Oysa Atatürk’ün Türk devrimlerini koruma konusunda kendisinden çok fazla şey beklediği Türk Ocakları, çoğu devrime duyarsız kaldığı gibi devrim karşıtlarının toplandığı bir merkez durumuna gelmek üzereydi. Mustaf Kemal’in belirttiği gibi CHF’nin bir kültür kolu olmasına karşın, Türk Ocakları bazı konularda CHF ile ters düşüyordu. Bazı Türk Ocağı şubeleri ve üyelerinin SCF’ye katılması, bazı şubelerde ise doğrudan Halk Fırkası’na karşı faaliyetler yürütmeye başlaması CHF yöneticilerinde Türk Ocakları aleyhinde bir düşüncenin gelişmesine zemin hazırlıyordu. Hatta Türk Ocağı şubesinin bulunduğu bazı yerlerde partinin teşkilât kuramaz duruma geldiği müfettiş raporlarına yansımaya başlamıştı. Oysa Türk Ocakları tüzüğünün 3. maddesi açıkça “Türk Ocakları’nın devlet siyasetinde CHF ile beraber olduğu” yazmaktaydı.  Olayların gelişmesini ve durulmasını bekleyen Mustafa Kemal ve yakın çevresi zorunlu olarak bu Ocakların kapatılmasını düşünmeye başlamışlardı.

   Fakat Ocakların kapatılması durumunda yeni bir örgütlenme gerekli idi. Bunun için arayışlara başlanmış, bu maksatla Cumhuriyet yönetimi bazı gençleri Avrupa ülkelerine göndererek buralardaki halk eğitimi çalışmalarını inceletmişti. Selim Sırrı Tarcan İsveç’e, Vildan Aşir Savaşır da Çekoslovakya gibi Orta Avrupa ülkelerine gönderildi. Bunların raporları Ankara’da inceleniyor, Türk Ocakları’nda düzenlenen konferanslarda geniş tartışmalara neden oluyordu. Böylece onların çalışmaları Halkevlerine giden yolu açıyordu. Özellikle Selim Sırrı Tarcan ve Vildan Aşir Savaşır’ın Çekoslovakya’daki Sokol adlı kuruluş üzerine düzenledikleri konferans oldukça ilgi çekmişti.

   Araştırmaların ve kamuoyunun belli bir olgunluğa gelmesi üzerine Mustafa Kemal, ileride Milli Eğitim Bakanlığı’na atanacak olan Dr. Reşit Galip’e Halkevleri’nin kurulması çalışmalarına başlaması emrini verir. Reşit Galip, Ankara Türk Ocağı binasında bir toplantı düzenlemiş ve dönemin önemli isimleri bu toplantıdaki yerlerini almışlardır. Bu arada 10 Nisan 1931’de Türk Ocakları Olağanüstü Kurultayı toplanır. Ocakların CHF’ye katılması ve bütün mallarının devredilmesi kurultayda oybirliği ile kabul edilir.  Böylece Halkevleri’nin açılması önünde hiçbir engel kalmaz.

   1931 yılı Cumhuriyet Halk Fırkası Büyük Kongresi, hem parti hem de Türk siyasi düşünce tarihi açısından önemli bir dönüm noktasıdır. Bizzat Mustafa Kemal tarafından Kemalizm olarak adlandırılan ilkeler, Altı Ok olarak son seklini III. Büyük Kongrede alır. Bu kongrede Kemalist ideoloji kendisini Altı Ok ile net olarak ifade etmekle yetinmez, aynı zamanda ilkelerle formüle edilen ideolojinin geniş kitlelere yayılmasını sağlayacak mekanizmaları örgütlemek üzere hareket eder. Ülke kalkınmasında Mustafa Kemal tarafından görevlendirdiği ifade edilen parti, Halkevlerinin kuruluş kararını bu kongrede almıştır. Bu karar aynı zamanda Türk Ocaklarının kapatılışı ile de ilişkilidir. Yaklaşık dokuz ay sonra 19 Şubat 1932 Cuma günü Halkevleri büyük bir coşku içinde açılır.

   Halkevleri; halka laik, çağdaş, modern yaşamın tüm unsurlarını öğretmekle vazifelendirilmişti. Halk, üretilen bu Kemalist düşünme biçimine göre kendine yeni bir yaşam anlayışı geliştirecekti. Bir bakıma başında şapkasıyla, çağdaş giyimleri, yeni harfleri, yeni dili, devlet kontrollü dini inancıyla yeni bir halkın yaratılması gayretleri sarf ediliyordu. Kısacası -dönemin ders kitaplarına da giren- ideal bir Türk vatandaşı- olmaları isteniyordu insanlardan.. Halkevleri biraz da bu anlayışı içselleştirmek adına işlev görmüştür.

   Cumhuriyet; asker, bürokrat ve aydınlardan oluşan seçkinlerin bu yasam kalıbının Halkevleri aracılığıyla Anadolu’ya taşınmasına çalışır. Yeni eğlence anlayışları, dans, müzik, tiyatro Kemalizm’in yaygınlaştırılması için bir araç olarak kullanılır. Kadın-erkek bir arada müzikli aile toplantıları için balo salonları, müzik holler; telkin için tiyatro salonları; gürbüz, sağlıklı yeni bir nesil için spor salonları ve avlular; dinleyen, düşünen, konuşan yeni nesil için toplantı salonları; bir arada çalışma ve üretme için şubelere ait çalışma odaları; okuma zevkinin aşılanması için Kütüphaneler yapılır.

   Halkevi binalarının hükümet konakları ile birlikte Cumhuriyet meydanlarında yer alışı, tek parti döneminde, parti-devlet bütünlüğünün ifadesidir. Atatürk ilkeleri olarak da bilinen ve Cumhuriyet Halk Partisinin sembolü olan Altı Ok, Halkevlerinin açılısından beş yıl sonra 1937’de Anayasa’ya eklenerek resmi ideoloji seklini almıştır. Halkevleri ile Kemalist ideoloji ve buna dayalı olan partinin ilkelerini yaymak ve bu ideolojinin ürünü olan devrimleri yerleştirmek amaçlanır.

   1950 yılına gelindiğinde yurtdışındaki tek Halkevi olan Londra Halkevi dahil 478 Halkevi ve 4332 Halk Odası kurulmuştu. Ulus-devletin inşasında Halkevleri önemli görevler alır. Halkevleri işlevini 1950 yılında bitirir ve dönemin iktidar partisi olan Demokrat Parti tarafından Cumhuriyet Halk Partisinin propaganda organı olarak görüldüğünden kapatılır.

   Halkevleri 1932–1951 yılları arası 478 Halkevi ve 4322 Halkodasına, 1963–1980 arası sayıları bini bulan Halkevi şubesi ve 333 Halkodasına sahipken, 1987 yılında İstanbul’da 18, Ankara’da 6 şube olmak üzere toplam 24 şube ile çalışmalarına devam etmiştir. Günümüzde ise 25 il’de toplam  63 şubesi ile faaliyetlerini sürdürmektedir.

   Köy Enstitüleri

   İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanlığı döneminin en önemli atılımlarından Köy Enstitüleri’ydi. 1940 yılının mart ayında meclise sunulan yasa tasarısının gerekçesinde, okuma yazma bilme oranının düşüklüğüne dikkat çekildikten sonra, ilköğretim eksikliğinin kısa zamanda giderilmesi gerektiği vurgulanıyordu. İlköğretim çağındaki çocukların kentlerde ve kasabalarda ancak % 80’i okula gidebilirken, bu oran köylerde % 25’e kadar düşüyordu. Üstelik köy ilkokullarının büyük kısmı da üç yıllıktı; dolayısıyla bu okullara devam eden çocukların beş sınıflı ilkokulu da bitiremediği açıktı. Oysa nüfusun yaklaşık % 80’i kırsal kesimdeydi. Mevcut kırk bin köyden otuz bir bininde ilkokul bulunuyordu, ancak görevlendirilecek daha yirmi bin öğretmene ihtiyaç vardı. Bu kadar çok sayıda öğretmenin çabucak yetiştirilmesi “pratik usûller”e bağlıydı. Eğer böyle yapılmazsa hali hazırdaki yasalarla ilköğretim çağındaki bütün çocukların okutulması ancak yüz yılda gerçekleşebilecek bir hedef olarak görülüyordu. Ayrıca malî imkânların da nereden bulunacağı ayrı bir sorundu.

   Yasanın temel fikri, enstitülere sadece köylerden öğrenci almaktı; çünkü kentlerde bulunan geleneksel öğretmen okullarından mezun olanlar, ya köylere öğretmen olarak gitmektense mesleği terk ediyorlardı ya da zorunlu olarak gittikleri köylerde koşullara uyamadıklarından başarı olamıyorlardı. Oysa köylerden seçilecek öğrenciler, kırsal kesimin koşul ve sorunları göz önüne alınarak, pratik yaşamın gereklerine de önem verilerek eğitilecekti. Zaten köyden geldikleri için yeniden köye döndüklerinde uyum sağlama sorunları da kendiliğinden ortadan kalkacaktı. On yıldan daha uzun bir sürede on altı tane kampus tarzında enstitünün kurulması ve yirmi bin öğretmenin de yetiştirilmesi amaçlanmıştı. Her öğrenci muhakkak öğretmen olmayacaktı; öğretmen olamayacak olanlara da köy meslekleri öğretilecekti. Enstitülere beş sınıflı köy ilkokulunu bitiren öğrenciler alınacaktı. Öğretmen olacak olanlar için öğrenim süresi beş yıldı. Herhangi bir şekilde okuldan uzaklaştırılan öğrenciler kendilerine yapılan masrafı ödemekle yükümlüydüler. Kendileri ödemezlerse kefilleri ödeyecekti. Mezun olan öğrenciler yirmi yıl boyunca Millî Eğitim Bakanlığı’nca atandıkları yerlerde öğretmen olarak çalışmak zorundaydılar. Aslında tasarıda bu süre otuz yıl olarak belirtilmişti; ne var ki sonunda yirmi yılla yetinilecektir. Öğretmenlerin zorunlu hizmetlerini tamamlamadan meslekten ayrılmaları mümkün değildi. Bu takdirde öğrenim hayatları boyunca kendilerine yapılan masrafları ödemek zorundaydılar; ya da kefilleri bu miktarı ödeyecekti. Hem de iki misli olarak! Enstitü mezunu öğretmenlere ayda yirmi lira maaş ödenecekti. Altıncı yılın sonunda otuz, on beşinci yılın sonunda da kırk lira alacaklardı. Ayrıca öğretmen olarak bulunacakları yerlerde kendilerinin ve ailelerinin geçimine yetecek ölçüde tarımsal üretim için gereken arazi ile tarımsal aletler de devletçe karşılanacaktı.

   Daha ortada okul binaları olmadığından, ilk alınan öğrenciler, okulların kurulacağı köylerde köylülerle birlikte çalışarak okullarını inşa edeceklerdi. Yasaya göre, okulların kurulacağı yerler üç yıl önceden ilân edilecek; köy kanuna göre bölgede bulunan köylerin maddî desteğiyle okul binalarıyla öğretmen evi yapılacaktı. Okulların tamir ve bakımı da yine köylülerce karşılanacaktı. Köy öğretmen okulları artık Köy Enstitüleri haline gelmişti.

  Elbette dönemin siyasî karakteri Millî Şeften gelen bir tasarıya eleştiriyi kaldırmazdı; fakat yine de hafif kısık sesle de olsa tasarıya karşı çıkanlar vardı. Meselâ Osman Şevki Çiçekdağ, sadece köylerden alınan öğrencilerin öğretmen yapılmasının ileride yol açabileceği sakıncalara değiniyordu. Ayrıca “enstitü” yerine “politeknik” ya da “enistütü” denilmesini istiyordu. Kâzım Karabekir de pek hoşnut sayılmazdı; şöyle diyordu: “Bendeniz bu kanunda bir noktayı mahsurlu görüyorum. Köy Enstitüleri yalnız köy ilkokullarını bitiren çocuklara hasrediliyor. Şehir ve kasaba çocuklarının köylerle temasını kesiyor.” “Şu halde kırk elli sene sonraki hayatı tasvir edersek, memleketimiz ikiye ayrılmış olacaktır. Biri köylünün kendi ruh terbiyesi, biri de şehirli kısmı…” “Biz şehir ve köy çocuklarını böyle birbirleriyle kaynaştıracak yerde, bir safiyeti fikriye ile ayırırsak, sonra acaba bu köylere başka taraflardan yapılacak telkinlerle günün birinde biz bu şehirlilerin karşısında başka fikirlerle onları mücehhez etmez miyiz?” Karabekir, daha sonra, “köylülerimizi böyle bir kültür sahasında az görgülü, yarı münevverlerin nüfuzuna, hattâ maddî, manevî tahakkümüne bırakmayı bendeniz istikbâl için çok tehlikeli görüyorum.” demişti. Feridun Fikri Düşünsel ise, köylülere imece yoluyla yüklenen işlere dikkat çekiyordu. Tabiî tasarıya yönelik destek çok kuvvetliydi: Kâzım Nami Duru, enstitülerin köyden kente göçü önleyeceğini belirtiyordu. Hakkı Kılıçoğlu, öğretmenlerin gittikleri yerlerde cumhuriyeti ve devrimleri savunmaları gerektiğini açıklıyordu. Belki de tahmin edileceğinin aksine Emin Sazak, tasarıyı bütün gücüyle savunmuştu!

   Saffet Arıkan’dan sonra tasarının mimarı sayılabilecek Millî Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel ise, eleştiriler karşısında, “içtimaî bir sınıf doğurma meselesi mevzu bahis değildir” şeklinde konuşuyor ve “zaten köylü ve çiftçilik etmekle meşgul olan vatandaşlarımızın çocuklarını okutmak için onların hayatından başka bir hayatla ülfet etmesini istediğimiz ve o bakımdan yetiştirdiğimiz insanları, yeni bir sınıfın müvellidi addetmeyi bendeniz doğru bulmuyorum” diyordu. “Bizim arzumuz, köyün içerisinde bilgili, sıhhatli, memleketine bağlı ve müstahsil vatandaş yetiştirmekti.” “Yoksa köylüyü bu arz ettiğim bilgi ve melekelerle teçhiz edip, onları şehre akın eder vaziyete getirmek değildi.” Aksine, “onları kendi tarlasında ve muhitinde kuvvetli yapmak ve istihsal kabiliyetini artırıp, memleketin sosyal seviyesine kadar ekonomik seviyesini de yükseltmekti.” Yoksa “sınıf teşekkülü hatıra gelemez”di.

    17 Nisan’da tasarı mecliste oylandı ve oybirliğiyle kabul edildi. Tasarının meclisten hemen hemen hiç değiştirilmeden çıkması, biraz da sorunun sadece basit bir eğitim sorunu olarak algılanmasından kaynaklanıyor olabilirdi. Yaratabileceği siyasî ve sosyal etkilerin ise yine hemen hemen hiç öngörülememiş olması da düşünülebilir. Girişimin ardında başta İnönü olmak üzere Hasan Ali Yücel ve ilköğretim genel müdürü İsmail Hakkı Tonguç bulunuyordu. İlginç olan nokta, enstitülerin kamu oyunda propaganda malzemesi olarak kullanılmamış olmasıdır. Dönemin basın ve yayın organlarında haber, yazı, yorum ya da makale şeklinde olsun konunun hemen hemen hiç yer almaması dikkati çeker. Enstitüler, adeta kamu oyunun gözünden saklanmak istenmiş, propagandası pek de yapılmamıştır. Basında enstitülerle ilgili haberlere sadece İnönü’nün okulları ziyareti dolayısıyla rastlanır ki, bu da çok enderdir.   İnönü’nün amacı, çok sayıda öğretmen yanında, 200.000 de meslek sahibi yetiştirmekti. Bu hedefe hiçbir zaman varılamadı. Siyasal amaç ise daha farklıydı: Kırsal kesimde bir yandan Halk Evleri ve Odaları aracılığıyla halkın kültürel seviyesini yükseltmek, enstitüler ile de çok sayıda köy yaşamını tanıyan, köye ve köylüye önderlik edebilecek, CHP’nin ilerideki atılımlarını savunacak, destekleyecek ve bu konuda yol gösterebilecek genç öğretmenler yetiştirmek, belki de daha savaş yıllarında düşünülmekte olan bir toprak reformuna destek olacak kitleyi ve önderlerini oluşturmak.

    Yaklaşık on yıl içinde yirmi bir tane köy enstitüsü kuruldu. 20.000’e yakın öğrenci bu okullardan mezun oldu. Ama asıl dinamizm savaş yıllarında gerçekleşmişti; rejim değişikliğiyle birlikte enstitüler âtıl hale geldiler. Esasen girişim tek-parti döneminin siyasal koşullarında ancak uygulanabilirdi. Demokratik bir rejimde enstitülerin pek çok yönden tepki alması kaçınılmazdı: Öncelikle şehir okulları bakanlıkça devlet bütçesinden inşa edilirken, köy okullarının köylülerce yapımı şiddetli tepki doğurmuştu. Köylüler hem şehirlilerin okulunu vergileriyle finanse ediyorlardı; hem de kendi bölgelerinde kurulan enstitülerin de inşasına para vermek zorunda kalıyorlardı; parası olmayanlar inşaatlarda fiilen çalışmak zorundaydılar. Köylülerin enstitülere yan bakmasının bir nedeni de buydu.

   Köy Enstitüleri, 1946 yılında Hasan Ali Yücel’in Milli Eğtim Bakanlığı görevinden ayrılmasına kadar işlev görmeye devam etti. Hasan Ali Yücel’den sonra Milli Eğitim Bakanı görevini sürdüren Reşat Şemsettin Sirer Köy Enstitüleri’ni Köy Öğretmen Okulları’na dönüştürdü. Köy Öğretmen Okulları da 27 Ocak 1954 tarihinde Demokrat Parti hükümeti tarafından kapatılmıştır.

Köy Enstitüleri’nin kurulduğu iller ve ilçeler şunlardır;

– Akçadağ, Malatya (1940)
– Akpınar-Ladik, Samsun (1940)
– Aksu, Antalya (1940)
– Arifiye, Sakarya (1940)
– Beşikdüzü, Trabzon (1940)
– Cılavuz, Kars (1940)
– Çifteler, Eskişehir (1939)
– Dicle, Diyarbakır (1944)
– Düziçi, Adana (1940)
– Erciş, Van (1948)
– Gölköy, Kastamonu (1939)
– Gönen, Isparta (1940)
– Hasanoğlan, Ankara (1941)
– İvriz, Konya (1941)
– Kepirtepe, Kırklareli (1939)
– Kızılçullu, İzmir (1939)
– Ortaklar, Aydın (1944)
– Pamukpınar, Sivas (1941)
– Pazarören, Kayseri (1940)
– Pulur, Erzurum (1942)
– Savaştepe, Balıkesir (1940)

   Necip Fazıl Kısakürek Köy Enstitülere yönelik şu eleştiriyi yapar: Köy Enstitüleri ‘Anadolu çocuğunun ruh Mezbahası’dır. Enstitüler, Anadolu çocuğunun doğal özelliklerinin yok edilerek, yerine ahlaksızlık, milliyetsizlik, maddecilik ve komünist anlayışın kurulması için girişilen bir harekettir.

   Köy enstitüleri yıllardır tartışılan okulların başında gelir. Tevhid-i Tedrisat yasasını hatırlayalım. TBMM’ne sunulan Kanun’un gerekçesinde “Bir millet efradı ancak bir terbiye görebilir. İki türlü terbiye, bir memlekette iki türlü insan yetiştirir” denilmekteydi. Tek parti döneminin eğitim anlayışını özetleyen bu ifadelere göre ülkede tek bir kültüre, tek bir anlayışa göre şekillenmiş, cumhuriyetin değerlerini içselleştirmiş, laik, çağdaş ve milliyetçi terbiyeyle yetişmiş tek kalıp bir “insan” tipi hedefleniyordu. Millet mektepleri, Türk Ocakları, Halkevleri ve devamla Köy Enstitüleri topluma birazda bu değerleri kazandırmak için işlev görmüştür.

   Bu konuda en sert eleştirilerden biri “Köy Enstitüleri faşist bir müessesedir” diyen Engin Ardınç’tan gelmiştir. Engin Ardınç 2007 yılında (Akşam Gazetesi) konuyla ilgili yazdığı bir yazısında özetle şu ifadelere yer vermiştir;” Köy Enstitüleri, Milli Şef’in, yani diktatör İsmet İnönü’nün onayıyla 1940 yılında, “Almanya’nın savaşı kazanacak gibi göründüğü” bir dönemeçte kurulmuş faşist eğitim yuvalarıdır!…. Amacı, yetenekli köylü çocuklarını köyde, köyden çıkarmadan, şehire getirmeden eğitmek, marangozluktan duvarcılığa, arıcılıktan turşuculuğa kadar çeşitli pratik bilgiler vermek, bu arada elbette kırıntı düzeyinde müzik, edebiyat, tiyatro falan da öğretmektir. Karşılığında, çok uzun süreli bir “mecburi hizmeti” de vardır bu eğitimin… Yani, köylünün köylü olarak köyde kalması arzu edilmektedir, büyük şehire gelip işçiye dönüşmesi istenmemektedir! Yani, bir işçi sınıfının doğması ve dolayısıyla solun gelişmesi de istenmemektedir! Yani, sanayileşme de istenmemektedir! Önce devrimler “oturtulacaktır”. Bir burjuva sınıfı da istenmemektedir, ancak tek partiye “arz-ı übudiyet etmiş” zenginlere izin vardır. (Bu arada gayrımüslim zenginler, örneğin Yahudi burjuvazi de ezilmekte ve yok edilmek istenmektedir tabii.).”

   Engin Ardınç’ın ifade ettiği gibi köylünün köyünde kalıp devrimleri içselleştirmesi gerekiyordu. Bunun yanı sıra ciddi bir imam-öğretmen çatışmasının da bu dönem etkili bir rol oynadığı görülmektedir. Sarıklı cübbeli köy imamlarının yerine kravatlı, Kemalizmi içselleştirmiş, modern giyimli, çağdaş, ilerici ve laik öğretmenlerin yerleştirilmesi dolayısıyla öğretmenin imamın yerine geçirilmesi imamların da toplum nezdinde gözden düşürülmesinin hedeflendiğini de söyleyebiliriz.

   Köy enstitülerinin rezaleti
“Köy enstitüsü öğretmenlerinden bir kadın, bazı öğrencilerle birlikte bir köyü ziyarete gittiklerinde ‘Allah ile devlet olmazsa bütün insanlık saadete kavuşacaktır’, diye bağırmıştır.”
“Gönen Köy Enstitüsünde öğretmen Romanyalı Hıristiyan Yorgi Kramus’un komünistlikten 8 aya mahkûm olduğu halde köy enstitüsünde öğretmen olarak bulunması, idarecilerin maksadını apaçık göstermektedir.”
“1946 Emniyet teşkilâtı, Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsünün komünist yatağı olduğunu tesbit etmiş, rapor vermiş, fakat maarif vekâleti (Millî Eğitim Bakanlığı) hiç aldırmamış, işi örtbas etmiştir.”
“Halkçıların gözdesi İsmail Hakkı Tonguç, 1946 da Gölköy Enstitüsüne kalabalık maiyetiyle (heyetle) gitmiş okulda şerefine verilen içkili ve danslı ziyafette bir aralık mumlar söndürülmüş, karanlıkta dans edilmiş.” (Kara Kitap. Eşref Edip. Beyan Yayınları: shf. 69)

Kaynaklar:

Hülya Ercan – Türkiye’de Sivil Toplum Tartışmaları üzerine, C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi Mayıs 2002

Ömer Çaha – Cumhuriyet Türkiye’sinin ilk yıllarında Sivil Toplum, İslami Araştırmalar Cilt 8 No:2 1995

Ahmet Özkiraz/ M.Nazan Arslanel – Türkiye’de 1945-1960 Döneminde Sivil Toplum Örgütlerinin Varlığı Meselesi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi Yaz 2015

Seyfettin Aslan- Türkiyede Sivil Toplum, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi Kış 2010

Erkan Kavas – Türkiye’de Sivil Toplum Hareketlerinin Tarihçesi

Tahir Kodal – Mustafa Kemal Atatürk ve Türk Ocakları , A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 52

Yusuf Ziya Bölükbaşı/ Gökberk Yücel – Cumhuriyetin Ötekisi Olarak Geleneksel Milliyetçilik ve Türk Ocaklarının Kapatılması, Akademik Bakış Dergisi Sayı 26

Necmeddin Sefercioğlu – Türk Ocaklarının Kısa Tarihçesi, www.turkocaklari.org.tr

Zeki Arıkan – Halkevlerinin Kuruluşu ve Tarihsel İşlevi

Serenti – Halkevleri Neden Açıldı, Nasıl Kapatıldı? , www.serenti.org

Emine Kısıklı- Atatürk Döneminde Cumhuriyet Kültürünü Yerleştirme Çabaları Çerçevesinde Halkevleri ve Millet Mektepleri

Milat Gazetesi Gündem – Bir Dönemin Faşist Egitim Yuvaları, www.milatgazetesi.com

Ufuk Coşkun – Köy Enstitüleri: Köylüsün sen köylü kal!

Cemil Koçak – Köy Enstitüleri, Star Gazetesi