Çoğunluğu Müslüman olan pek çok devlet Gazze’deki savaş nedeniyle İsrail’i kınarken Azerbaycan nispeten sessiz kalmasıyla dikkat çekiyor.
Kasım ayında Cop29’a ev sahipliği yapmaya hazırlandığı için yakında tüm dünyanın dikkatini daha fazla çekecek olan Bakü, uzun zamandır İsrail ile birçok yakın komşusundan daha yakın ilişkilere sahip. Son yıllarda bu dostluk daha da gelişti.
İsrail şu anda Azeri ham petrolünün en çok satıldığı ülke konumundayken, Bakü’nün 2020 Dağlık Karabağ savaşında kazandığı zaferin kilit silahları da İsrail tarafından tedarik edildi.
Ancak bağlar maddi çıkarlardan daha fazlasına dayanıyor ve özellikle İran’la ilgili ortak jeopolitik kaygılar ilişkileri daha da güçlendiriyor.
İsrail, yakın tarihi bağlara sahip olduğu Azerbaycan’ı “stratejik ortak” olarak nitelendiriyor. Azerbaycan 1991 yılında bağımsızlığını ilan ettiğinde, İsrail bu yeni devleti tanıyan ilk devletlerden biri oldu. Azerbaycan’da 7 bin ila 16 bin kişilik küçük bir Yahudi cemaati kültürel bir bağ kurmuş olsa da öncelik siyasi ilişkilere veriliyor.
Binyamin Netanyahu 1997 yılında Azerbaycan’ı ziyaret eden ilk İsrail başbakanı oldu ve o zamandan beri ticaret ve güvenlik iş birliği arttı. 2000’li yılların ortalarında Azerbaycan, Doğu Akdeniz’e giden petrol ve Hazar Denizi’ne giden silah ve diğer askeri malzemelerle İsrail’in beşinci büyük ticaret ortağı haline geldi.
Bugün Azerbaycan, Kazakistan’la birlikte İsrail’in kullandığı ham petrolün yüzde 60’ını tedarik ediyor.
İsrail’e eleştiri yok
İsrail, çoğunluğu Müslüman olan bir devletin ortağı olmasının Müslüman dünyasındaki diplomatik yalnızlığını azaltabileceğine inanıyor. Bu durum özellikle Gazze savaşı başladığından beri daha da belirgin hale geldi.
Çoğunluğu Müslüman olan devletlerin çoğu eleştirilerini yüksek sesle dile getirirken, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in hükümeti şaşırtıcı bir şekilde sessiz kaldı. Şubat ayında Münih Güvenlik Konferansı çerçevesinde İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog ile bir araya gelen Aliyev, Gazze savaşının başlamasından bu yana İsrail’i kamuoyu önünde eleştirmedi.
Bakü’de yaşayan gazeteci ve analist Rovshan Mammadli, Aliyev’in otoriter hükümeti tarafından “İsrail karşıtı protestoların dahi fiilen yasaklandığını” bildiriyor.
Bakü Filistinlilerin çektiği acılara kayıtsız değil. Filistin’i tanıyor ve bir Filistin elçiliğine ev sahipliği yapıyor. İki devletli çözümün açık bir destekçisi ve savaşın patlak vermesinden bu yana ateşkes çağrısında bulunan BM kararlarını destekliyor.
Ancak Bakü’nün çizgisinde bilinçli bir denge var: İsrail’i aşırı eleştirmeden Filistinlilere sempati duyduğunu ifade etmek.
Bakü için Gazze, İsrail’in yararlı bir müttefik olduğunu kanıtladığı daha yakın kaygıların gerisinde kalıyor.
Bunlardan ilki komşu Ermenistan ile yaşanan çatışma. Bakü’ye 2020’deki Dağlık Karabağ savaşında Ermenistan’ı yenmesi için kilit silahlar sağlayan İsrail, o tarihten bu yana Azerbaycan’la askeri ortaklığını derinleştirdi. İki ülke arasındaki istihbarat paylaşımı artarken İsrail modern insansız hava aracı teknolojisi sağladı. İsrailli şirketler de Dağlık Karabağ’ın yeniden inşasına yatırım yapmak için acele etti.
İsrail’in 2020 savaşındaki desteği Azerbaycan’ın ikinci yakın endişesi olan güney komşusu İran’a bağlıydı.
Tahran, çoğunluğu Hıristiyan olan bir devletin çoğunluğu Müslüman olan diğer bir devletle savaşmasına rağmen Azerbaycan’la on yıllardır süren çatışmasında Ermenistan’ı destekledi. Bu durum Tahran ve Bakü arasındaki ilişkilerin soğuk olmasına katkıda bulundu ve Aliyev’in neden İran’ın uzun süredir rakibi olan İsrail ile bağ kurmaktan mutlu olduğunu kısmen açıklamaya yardımcı oldu.
Karşılıklı düşmanlık, İran’ın Azerbaycan’daki İslamcı grupları desteklemesine ve Bakü’nün İranlı Azerileri ayrılıkçılık için teşvik etmesine bile neden oldu.
Irak’taki bazı Kürt gruplara verdiği sessiz destek gibi, İsrail de İran sınırında Tahran karşıtı güçlü güçleri desteklemenin değerini görüyor.
“Yeni bir sayfa”
Bununla birlikte, Ermenistan’ın 2020’deki yenilgileri ve 2023’te Ermeni Dağlık Karabağ’ının çöküşü Tahran’ın hesaplarını biraz değiştirdi. Savaştan hemen sonra, Azerbaycan’ın Ermenistan’ın içlerine doğru ilerleyerek Nahçıvan’la bağlantı kurmasını engellemek için Kafkasya sınırı boyunca birliklerini harekete geçirdi.
O zamandan bu yana Tahran daha az saldırgan yöntemler benimsedi: Ermenistan’ın Zengezur Koridoru’nu ele geçirme hırsını yatıştırmak için geçen yıl Azerbaycan’ın İran toprakları üzerinden Nahçıvan’a erişimine izin veren bir anlaşma imzaladı.
Yetkililer Bakü-Tahran ilişkilerinde “yeni bir sayfa”dan söz ederken, İran ve Azerbaycan toprakları üzerinden Rusya ve Hindistan arasında yeni bir demiryolu bağlantısı olasılığını da onayladılar.
Bu durum iki komşu ülke arasında on yıllardır süregelen gerilimi ortadan kaldırmayacağı gibi Bakü’nün İsrail’le ilişkilerini kesmesine de yol açmayabilir. Ancak Tahran, Bakü’nün İran tarafından daha az tehdit edildiğini hissetmesi halinde İsrail’e olan yakınlığını zamanla azaltacağını umuyor olabilir.
İsrail-Azeri ilişkilerindeki daha acil bir gerginlik kaynağı ise Türkiye ile ilgili. Türkiye, Azerbaycan’ın İsrail’den çok daha fazla yakın bir müttefiki. Hatta Aliyev’in babası Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, Türk kardeşleriyle olan ilişkilerini “tek millet, iki devlet” olarak tanımlamıştı.
Ankara, 2020’de İsrail’den daha az olsa da önemli silahlar sağladı, aynı zamanda Azerbaycan ordusunun eğitilmesine yardımcı oldu ve Dağlık Karabağ’da savaşmaları için Suriyeli milisler sağladı. Aliyev’in aksine Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Gazze çatışmasının başlangıcından bu yana İsrail’i yüksek sesle eleştiriyor. İsrail ve Türkiye diplomatlarını geri çağırdı, Erdoğan ise bazı ticari anlaşmaları feshetti.
American Enterprise Institute’den Michael Rubin, Erdoğan’ın İsrail’e duyduğu öfkenin Azerbaycan-İsrail ilişkilerinin “sonunu getirebileceğini” ve Türkiye Cumhurbaşkanı’nın müttefikinden Gazze konusunda daha güçlü karşılık vermesini talep edeceğini öne sürüyor.
Ancak Ankara’nın Bakü için önemi göz önüne alındığında bu bir olasılık olsa da, İsrail-Azeri bağları şu anda derin ve tarihseldir ve Azerbaycan, Türkiye’nin baskısı karşısında bile bunlardan vazgeçmeye isteksiz olacaktır.
Bakü muhtemelen Gazze sorununun Ankara’dan böyle bir baskı gelmeden çözülmesini ve böylece İsrail’le olan yakın ve sessiz ilişkisini daha az gözetim altında sürdürmeyi umacaktır.
Middle East Eye’den Çeviren Mepa News / Christopher Phillips
